12.12.2025 / Vladimir Kopicl
Pošto je gotovo svaki pregled neke umetničke oblasti nužno obeležen izostavljenim koliko i izabranim, svesno ću nastojati da u ovom izlaganju predstavim samo ključne pojave iz svetske i naše, odnosno regionalne, eksperimentalne poetske prakse druge polovine XX veka. To jest iz perioda zasnivanja društva spektakla s njegovim novomedijskim instrumentima, a pre epohalnog upliva digitalne paradigme i njenih alatki na oblik stvaranja koji smatramo poetskim.
A evo šta takav moj, intencionalno i sadržajno nužno sveden izveštaj o eksperimentalnoj poeziji 1950 – 1985. podrazumeva.
Geneza i protomajstori konkretne poezije
Po svim relevantnim podacima nastanak termina i međunarodni status književne i umetničke pojave koju nazivamo konkretna poezija ponajpre dugujemo Ejvindu Falstremu (Oyvind Fahlstrom), Eugenu Gomringeru (Eugen Gomringer) i članovima grupe Noigandres.
Falstrem
Sam termin prvi koristi Šveđanin Falstrem u svom Manifestu za konkretnu poeziju iz 1953, objavljenom samo godinu dana pošto su 1952. godine, u Sao Paolu, Augusto de Kampos (Augusto de Campos), njegov brat Aroldo i Desio Pinjatari (Décio Pignatari) osnovali svoju konkretističku grupu Noigandres, a Gomringer objavio uticajne konkretne pesme silenzio, ping pong, wind i “O”.
Falstrem predlaže ukidanje sintakse i fiksacije na sadržaj kao objedinujući činilac poetskog teksta. Njegove permutacione i matematičke pesme uz naglašene zvučne, optičke, signalne i znakovne elemente donekle podsećaju na LEF-ovski ideal „reči na slobodi”, a docnije razvija kompleksne forme kolaža, radio drama, instalacija, muzičkih komada i dokumentaraca.
Gomringer
Gomringer u Švajcarskoj od 1952. godine piše minimalističku poeziju zasnovanu na materijalnosti, sažetosti i vizuelnim vrednostima jezika/pisma, uz naglašeno repetitivno korišćenje slogova i sazvučja. Svoje prve konkretističke pesme on naziva konstelacijama čiji tipografski sadržaj ujedno zasniva i značenje, dok pesma teži tome da postane objekat. Po njemu poezija treba da prevaziđe i ukine postojeće jezičke i prirodne granice, tako da u mnogim radovima unisono koristi španski, nemački i druge jezike.
Noigandres
Augusto i Haroldo de Kampos prvobitno su bliski Gomringerovim stavovima, ali ubrzo razvijaju sopstvene specifičnosti i teorijski ih podupiru. Po njima konkretizam je pobuna s ciljem da se poezija oslobodi subjektivizama i ekspresionističkog zamaha, umesto čega na scenu teksta stupaju naglašeni vizuelni činilac, fragmentarizacija jezika, citatne i intertekstualne igre. Obojica su poznati po uspešnom teoretisanju, uredničkom i kritičarskom radu, sjajno ciljanom prevođenju i književnim posvetama velikog formata.
Za razliku od književno orijentisane braće, Desio Pinjatari bio je univerzitetski predavač teorije informacija, što je vidno i u njegovim verbalnim “mobilima”, “anti-reklamama”, “meta-pesmama” i “kino-pesmama”.
Kao član grupe, Pinjatari je bio koautor njihovog Pilot plana za konkretnu poeziju (1958), Teorije konkretne poezije (1965) i direktor uticajnog časopisa Invensao.
Definicije, stilovi
Konkretizam o kom pričamo je radikalna vrsta inovacije pri kojoj se autor fokusira na sopstveni medij uz sprovođenje niza artističkih i meta-artističkih aktivnosti sa zajedničkim ciljem da se poezija uz dodatno davanje prostora vizualnom i materijalnom činiocu jezika/pisma oslobodi subjektivizma i diktata sadržaja.
U katalogu izložbe Konkretna i vizuelna poezija (Galerija 212, Bitef 1969) piše – „Vizuelna forma eksperimentalne poezije beleži se olovkom, kuca na mašini, otiskuje grafičkim ili serigrafskim putem, izvodi letrasetom, ili izražava kao plastički oblik u vidu skulpture. Po svom spoljašnjem izgledu ona se približava rodu vizuelnih umetnosti, slikarstvu, grafici ili dizajnu”. Autor tih stavova nije potpisan, ali druga dva tu zastupljena mislioca jesu.
Stiven Ben (Stephen Bann) smatra da je konkretna poezija materijalna činjenica koja se može gledati, meriti, menjati i kao poetski izraz uklopiti u bilo koji kontekst.
Maks Benze (Max Bense), tvrdi da konkretna poezija u sebi ne sadrži intencionalno značenje, gramatička pravila ili odredjen redosled reči, već sama struktura slova “jeste” poezija, pri čemu slovo ili reč predstavljaju samostalan vizuelan predmet-znak.
Zanimljive definicije nalazimo i u drugim izvorima. Recimo, Žan-Fransoa Bori (Jean-François Bory) ima dosledno konkretističku definiciju. „Konkretna poezija može se definisati samo tautološki: konkretno pisanje je pravo pisanje, samo pisanje, pisanje samo.”
Kao što je to slučaj s definicijama, ni stilovi konkretne poezije nisu oskudni u broju, a pogotovo ne u najčešće korišćenim formama, materijalu, tehnici izvođenja, mediju i načinu prezentacije dela. Već sami njihovi nazivi govore svoje i značenjski su, bar u principu, dovoljno prozirni da ih ne moramo posebno razjašnjavati i potkrepljivati tipološki rečitim primerima radova. To su, pre svega, letrizam, vizuelna poezija, tipoezija, aleatorička poezija, mašinska poezija, elementarna poezija, stohastička poezija, verbi-voko-vizuel… – pa sve do potonjih terminoloških ili art varijeteta, od italijanskog spacijalizma do ovdašnjeg, pretežno beogradskog signalizma.
Uzoriti radovi, s komentarima
Jedna od retkih konstanti umetnosti je njen trajni saodnos s teorijama i tumačenjima. Malo ko spori da su dela u umetnosti ono najvažnije, ali se većina slaže da smene teorijskih gledišta, sistema vrednovanja i instrumenata analize umnogome utiču kako na poimanje same prirode umetničkog dela tako i na percepciju njegovih primarnih i sekundarnih osobina: od čisto materijalnih do kontekstualnih.
Moja lična teorija glasi da primarna konstanta umetnosti ipak nije umetničko delo, nego umetnik, budući da, bar zasad, čak i u poodmaklom dobu tehničke reprodukcije, bez umetnika ne bi bilo ni umetničkih dela, to jest umetnosti. Ali pošto ovde ne možemo reprodukovati umetnike, moraćemo se zadovoljiti informativnim power point pregledom radova Johena Gerca (Jochen Gerz), Edvarda Lusi-Smita (Edward Lucie-Smith) i još desetak autora – s komentarima.
Regionalna i srpska scena 1968-1978.
Reizam
U Sloveniji 1968. godine, u izdanju Edicije OHO, izlaze pesničke knjige Namena pelerine Tomaža Šalamuna i Pegam i Lambergar Istoka Gajstera Plamena (Iztok Geister Plamen) koje tada vodeći kritičar Taras Kermauner interpretira kao primere reizma. Po njemu to je književni pokret u kome reč nema značenja koja bismo morali dešifrovati, već jednostavno jeste i svoje značenje nosi u sebi, kao svaka stvar pod suncem u svetu osipanja humanističke vizije, postvarenja stvarnosti i vrednosti koje smo smatrali pesničkim.
Tako Kermauner.
A Plamen u OHO zborniku PERICAREŽERACIREP (1969) iznosi poetički stav karakterističan za delovanje čitavog pokreta: „U klasičnoj umetnosti reči reč je mišljena kao slika i deluje kao reč. U savremenoj umetnosti reči reč je mišljena kao reč, a deluje kao slika.“
Neoavangardni tekstualizam i konceptualna poezija
Dok u Sloveniji uveliko cveta ludističko-konkretistički pokret, u Beogradu, pod upravom prozaiste Bore Ćosića, startuje „časopis za književnost i estetičko ispitivanje stvarnosti“ ROK, u kom izlazi opsežan izbor iz poezije novosadskog neoavangardnog autora Vujice Rešina Tucića, koju će već naredne 1969. godine novosadska Tribina mladih objaviti u proširenom obimu i sa inoviranim naslovom Jaje u čeličnoj ljusci.
Rani Tucićevi „tekstualizmi“, pogotovo u njegovom spektakularnom oralnom izvođenju, obeleženi su sklonošću ka razornoj ironiji i socijalnoj kritici uz osoben dar za značenjske i neznačenjske kalambure, paradoksalnu anegdotičnost, igre neologizmima, dorađene citate i metajezičku redukciju u njegovoj narednoj knjizi San i kritika (1977).
U Novom Sadu, u isto vreme, radove u duhu poetskog eksperimenta objavljuju Slavko Bogdanović, Miroslav Mandić i drugi budući članovi Grupe KOD.
Najuticajniji je ipak Slobodan Tišma koji je 1970. godine sa tri rada-teksta iz 1970. utvrdio osnove i status pojave docnije nazvane novosadski tekstualizam ili konceptualna poezija.
Prvi, Od 1 do 10 formalno i sadržajno korespondira s vitgenštajnovskim shvatanjem jezičkih igara. Drugi se tekstualno i vizuelno sučeljava sa (anti)simbologijom Maljevičevog Kvadrata, dok treći, Kao neko, u 83. poetska stava i dodatnu Belešku, problematizuje (a)poetsku upotrebu za poeziju znamenite reči kao.
Važan specifikum novosadske tekstualističke scene bio je i beskomprimisan polit-umetnički angažman zbog kog Bogdanović i Mandić 1971. bivaju osuđeni na zatvorsku kaznu. Bogdanoviću je suđeno zbog pesme objavljene u zabranjenom broju Studenta posvećenom andergraundu, a Mandiću zbog teksta u prilog filmu W. R. – Misterije organizma Dušana Makavejeva.
Semantički konkretizam
Hrvatski pesnik, likovni umetnik i istoričar umetnosti Josip Stošić je davne 1951. godine, tada star tek šesnaest godina, u autorskom izdanju objavio svoju prvu letrističko-konkretističku knjigu Đerdan. Knjiga je bila zabranjena ali Stošić ne, tako da 1972. godine piše: „Poetski tekst je odnos zapisa i stranice teksta (podloge)”.
Istoričar umetnosti po struci je i Zvonko Maković koji 1971. godine, u broju 25 časopisa Pitanja, objavljuje ciklus tekstualističkih pesama Cjelovit vid, a od 1975. i uticajne knjige Komete, komete, Činjenice itd.
Nepunu deceniju kasnije na scenu stupaju jezička poezija ili semantički konkretizam. Njihovi vodeći književni promoteri su časopisi Off i Republika, autori i tumači dva Branka, Maleš i Čegec, a njihova zajednička postmoderna perspektiva dugoveki i tek 2018. počivši časopis Quorum.
Eksperimentalna poezija i post-objektna umetnost – hladne i vruće veze
Sve ima svoje granice, i eksperimentalna poezija i predavanja o njoj, i mera znanja s kojom se ne spori, i sumnja u konačno znanje. Ali kakva bi to priča o eksperimentu bila, pogotovo poetskom, ako nećemo bar malo ekseprimentisati?
Recimo ovako: možemo li za poeziju proglasiti list papira s porukom koju umetnik dostavlja svom agentu, kolegi, kritičaru? Ili fotografiju na kojoj je zabeležena figura umetnika u eksterijeru?
Kao odlični ogledni uzorci za analizu naznačene vrste mogu poslužiti radovi Još sam živ On Kauare, iz 1970, ili performans No1 iz ciklusa Osam stojeva na rukama u prirodi Boba Kinmonta, iz 1969.
Naravno, ako ima šta da se doda neka bude dodato.
Projekat Kreativne Evrope
Anthologies of Cooperation: Encounters in/through Artist’s Book and Experimental Poetry (AbeX), 2025-2026
Partneri
Projekat vodi Muzej primenjene umetnosti (MAK Museum of Applied Arts) iz Beča, Austrija, u saradnji sa asocijacijom Kultura natura pARTicip iz Oradee, Rumunija, Nacionalnim muzejem savremene umetnosti (MNAC) iz Bukurešta, Rumunija, i Fakultetom za medije i komunikacije (FMK) iz Beograda.